Ο αδελφός μου παραπονιόταν: «είναι δυνατόν να αγοράζουμε ντομάτες με 2 ευρώ στο σούπερ μάρκετ τον Αύγουστο;» . Με έβαλε σε σκέψεις για το πόσο ανυπεράσπιστοι είμαστε απέναντι στην αυθαιρεσία και τον μαυραγοριτισμό της «αγοράς» που υποβαθμίζει την ποιότητα ζωής των πολιτών ροκανίζοντας τον καθημερινό κόπο τους με το «έτσι θέλω – τόσο πουλάω». Θύμωσα λίγο όταν ανέφερε τα καρτέλ, τις κάτω του κόστους τιμές παραγωγού, τους κακοπληρωμένους υπαλλήλους των σούπερ μάρκετ, τις ψεύτικες προσφορές, τα αλλοιωμένα προϊόντα που πωλούνται χωρίς ντροπή. Σκέφτηκα ότι το κράτος εδώ και τόσο καιρό δεν μπορεί να ελέγξει τις τιμές των καθημερινής χρήσης προϊόντων. Και πως θα μπορούσε άλλωστε να το κάνει πραγματικά; Δεν πιστεύω ότι το κράτος πραγματικά μπορεί να ελέγξει τις τιμές από το μεγαλύτερο μέχρι το μικρότερο μαγαζί σε όλη την επικράτεια. Πάντα θα βρίσκουν τρόπους οι κακοί επαγγελματίες να εξαπατούν τους συμπολίτες τους και την πολιτεία. Και ο οποιοσδήποτε έλεγχος παρακάμπτεται λόγω της διαφθοράς των ελεγκτών.
Μετά ανέφερε ο αδελφός μου και το κλισέ: «δεν υπάρχει ανταγωνισμός». Δεν νομίζω ότι το κράτος μπορεί να επιβάλει τον ανταγωνισμό. Στο μυαλό μου ήρθε ο πολίτης ως παράγοντας της αγοράς. Αυτός έχει κίνητρο να μειώσει την αισχροκέρδεια … αλλά μπορεί; Πώς να μπορέσει; Ο πολίτης δεν είναι κράτος, δεν είναι εξουσία, δεν είναι υπουργός, δεν είναι αγορανομία. Βέβαια, τώρα τελευταία ακούω ότι υπάρχουν οργανώσεις καταναλωτών, και βλέπω στην τηλεόραση εκπροσώπους τους να καταγγέλλουν τους εμπόρους για τις πρακτικές τους, να διαμαρτύρονται, να παρουσιάζουν στοιχεία, να υποβάλουν μηνύσεις. Αποτέλεσμα όμως δεν υπάρχει.
«Και δεν μπορούσαν αυτές οι οργανώσεις, αντί να διαμαρτύρονται και να μηνύουν, να κάνουν κάτι ποιο ουσιώδες;», τον ρώτησα. «Σαν τι;» μου απάντησε αυτομάτως. «Να ιδρύσουν ένα σουπερμάρκετ για τα μέλη τους, που να πουλάει στο κόστος τα προϊόντα χωρίς να επιδιώκει κανένα κέρδος. Οι καταναλωτικές οργανώσεις επιδιώκουν την εξυπηρέτηση των μελών τους και όχι το κέρδος».
Τελειώνοντας την φράση μου συνειδητοποίησα ότι είχα βρει «το αυγό του Κολόμβου». Πράγματι, μία τέτοια κίνηση θα έφερνε ανταγωνισμό στην αγορά, θα έδινε το πλεονέκτημα στον καταναλωτή να δράσει αντί να είναι παθητικός, να είναι παράγοντας στο παιχνίδι, να χειραγωγεί την αγορά κατά τα συμφέροντά του. Το ίδιο πράγμα θα μπορούσαν να κάνουν και τα κόμματα με τον χαρακτήρα τους ως «οργανώσεις πολιτών» ή και η εκκλησία ως «ποίμνιο»: να ιδρύσουν δικά τους μη κερδοσκοπικά καταστήματα για τα μέλη τους. Μήπως τελικά τα κόμματα του μέλλοντος θα είναι οι καταναλωτικές οργανώσεις; Αφού τα κόμματα δεν έχουν οράματα και πολιτικές θέσεις, μήπως θα μπορούσαν τουλάχιστον να δώσουν πρακτικές λύσεις σε ουσιώδη καθημερνά προβλήματα ποιότητας ζωής χρησιμοποιώντας την αυτοοργάνωση; Μήπως η αυτοοργάνωση είναι ποιο αποτελεσματική από το κυνήγι της εξουσίας; Μήπως ο πολίτης πρέπει να γίνει παράγοντας εξουσίας ο ίδιος, αντί να είναι χαζοψηφοφόρος;
Παλιά το κράτος είχε κατηγορηθεί (δίκαια) ότι είναι κακός επιχειρηματίας. Ο πολίτης όμως που συνεταιρίζεται και έμμεσα γίνεται επιχειρηματίας, είναι και αυτός κακός επιχειρηματίας; Και μήπως οι ιδιώτες είναι καλοί επιχειρηματίες; Τα κόμματα απέτυχαν, η πολιτική όμως και ο πολίτης έχουν ελπίδα. Η εξουσία είναι αλλοτριωμένη όσο και αν αλλάζουν τα πολιτεύματα και οι κυβερνήσεις. Η κοινωνία όμως είναι αδιάφθορος φύλακας του εαυτού της.